Türkiye’nin zeytinyağıyla ilişkisi biraz tuhaf. Zeytin ağacını severiz, zeytini kahvaltıdan eksik etmeyiz; ama iş yağına gelince aynı cömertliği göstermiyoruz.
Ağaçlar çalışıyor, sofralar bekliyor
Uluslararası Zeytin Konseyi’ne (IOC) göre 2024/25 sezonunda Türkiye 505 bin, Yunanistan 250 bin ton zeytinyağı üretti. O yıl ağaçlar bizde iki kat çalışmış.
Nüfus farkı da cabası: Türkiye yaklaşık 86 milyon, Yunanistan 10,4 milyon kişi. Yani sekiz kattan fazla nüfusumuz var. Sofraya geçince roller değişiyor: Türkiye’de kişi başına yıllık zeytinyağı tüketimi yaklaşık 2 kilogram düzeyinde; Yunanistan’da ise IOC’nin ölçümünde 9,3 kilogram. Ölçüm dönemleri birebir aynı olmayabilir, ama fark ortada. Üretimde iddialıyız, tüketimde o kadar değil.
Ayçiçeğine yakın, zeytine mesafeli
Mutfağın asıl gözdesi ayçiçek yağı gibi gözüküyor. 2024/25 için Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE tahmininde ayçiçek yağının iç tüketimi yaklaşık 1,2 milyon ton; zeytinyağınınki yaklaşık 200 bin ton. Altı katlık bir fark. Üstelik ayçiçeğinde yerli hammadde ihtiyacı karşılamaya yetmediği için önemli miktarda tohum ve ham yağ ithal ediyoruz. Zeytinyağı ise bu coğrafyanın kendi ürünü. Kendi ağacımızın yağını biraz uzaktan seyrediyoruz.
Elbette fiyat meselesi var; gelir, alışkanlık ve mutfak geleneği de var. Bir de sofralık zeytin sevgimiz: Kahvaltıdaki beş altı zeytin güzel, ama mutfakta zeytinyağı kullanmanın beslenme bakımından aynısı değil. Zeytine yakın, yağına mesafeli bir Akdenizlilik bizimki anlaşılan.
Akdeniz’e mutfaktan bakmak
Akdeniz beslenmesi yalnızca deniz kenarında yemek yemek değil. Sebze, baklagil, tam tahıl ve zeytinyağının gündelik sofrada yer bulduğu bir kültür. PREDIMED araştırmasının natürel sızma zeytinyağı grubunda günlük en az 50 gram hedeflenmişti. Avrupa Birliği’nin, belirli polifenol koşullarını karşılayan yağlara izin verdiği sağlık beyanında ise günlük 20 gram ölçüsü yer alıyor. Bu rakam herkes için önerilmiş bir günlük doz denemez tabii. Yalnızca bir ölçek olarak bakalım desek: 20 gram, yıla çevrilince 7,3 kilogram ediyor. Bizim yaklaşık 2 kilogramlık ortalamamız bu ölçeğin yanında epey mütevazı kalıyor.
Akla gelen sorular
Mesele herkesin yarın Yunanistan kadar zeytinyağı tüketmesi değil. Daha basit bir soru: Zeytinyağını bu kadar iyi tanıyan bir coğrafyada, neden onu gündelik soframızda bu kadar az görüyoruz? Belki Akdeniz’e biraz daha mutfaktan bakmanın zamanıdır.
Konumuzla direkt ilişkili olmasa da, takip ettiğimiz sağlık istatistiklerinden bir alıntı ile yazımızı bitirelim; Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2024 kayıtlarında milyon kişi başına koroner bypass işlemi Türkiye’de 613, Avrupa gösterge değerinde 258. Antibiyotik tüketiminde Türkiye için 42,7, AB için 20,0 tanımlanmış günlük doz / bin kişi. Beslenmenin sağlıktaki rolü dolayısıyla böylesi rakamlar da düşündürücü değil mi?